Trong thực tế, nhiều trường hợp người cao tuổi, người đang điều trị bệnh hoặc sức khỏe suy yếu có nhu cầu lập di chúc, ký kết các giao dịch quan trọng nhưng không thể trực tiếp đến Văn phòng công chứng. Khi đó, câu hỏi thường được đặt ra là: có được công chứng tại nhà hay không, và điều kiện pháp lý để thực hiện việc này là gì?
Theo quy định mới nhất của Luật Công chứng năm 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành, pháp luật đã có những quy định cụ thể, rõ ràng nhằm bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người yêu cầu công chứng, đồng thời phòng ngừa rủi ro phát sinh tranh chấp.
Nguyên tắc chung về địa điểm công chứng
Căn cứ Điều 46 Luật Công chứng năm 2024, nguyên tắc chung là việc công chứng được thực hiện tại trụ sở của tổ chức hành nghề công chứng. Tuy nhiên, pháp luật cũng cho phép công chứng ngoài trụ sở trong những trường hợp đặc biệt, nhằm tạo điều kiện cho người dân không thể trực tiếp đi lại.
Cụ thể, việc công chứng ngoài trụ sở được thực hiện khi người yêu cầu công chứng lập di chúc tại chỗ ở theo quy định của Bộ luật Dân sự hoặc không thể đi lại vì lý do sức khỏe, đang điều trị nội trú, bị cách ly theo chỉ định của cơ sở y tế. Ngoài ra, người đang bị tạm giữ, tạm giam, đang chấp hành án phạt tù hoặc thuộc các trường hợp có lý do chính đáng khác theo quy định của Chính phủ cũng thuộc diện được xem xét công chứng ngoài trụ sở.
Người cao tuổi, người bệnh có được công chứng tại nhà không?
Nghị định số 104/2025/NĐ-CP ngày 15/5/2025 đã làm rõ khái niệm “lý do chính đáng” để thực hiện công chứng ngoài trụ sở. Theo đó, người cao tuổi, người khuyết tật hoặc người gặp khó khăn trong việc đi lại là một trong những đối tượng được phép yêu cầu công chứng tại nhà hoặc tại nơi điều trị, miễn là địa điểm công chứng có địa chỉ cụ thể và phù hợp với lý do yêu cầu.
Như vậy, trường hợp người cao tuổi, người bệnh nặng, sức khỏe yếu, không thể tự đi lại hoàn toàn có thể yêu cầu công chứng viên đến tận nơi để thực hiện việc công chứng, bao gồm cả công chứng di chúc.
Lưu ý đặc biệt khi công chứng di chúc cho người già yếu
Mặc dù pháp luật cho phép công chứng ngoài trụ sở, nhưng đối với công chứng di chúc, công chứng viên phải tuân thủ các yêu cầu chặt chẽ hơn nhằm bảo đảm tính tự nguyện và hợp pháp của ý chí người lập di chúc.
Theo khoản 2 Điều 58 Luật Công chứng năm 2024, nếu công chứng viên nhận thấy người lập di chúc có dấu hiệu mất năng lực hành vi dân sự, bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, gặp khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc có dấu hiệu bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép thì công chứng viên có trách nhiệm yêu cầu làm rõ. Trong trường hợp không thể làm rõ được các yếu tố này, công chứng viên bắt buộc phải từ chối công chứng di chúc.
Điều này có nghĩa là việc sức khỏe yếu không đồng nghĩa với việc mất quyền lập di chúc, nhưng người lập di chúc vẫn phải bảo đảm còn minh mẫn, nhận thức rõ ràng và thể hiện ý chí một cách tự nguyện tại thời điểm công chứng.
Trường hợp phải có người làm chứng khi công chứng tại nhà
Pháp luật cũng quy định rõ các trường hợp việc công chứng phải có người làm chứng. Theo Điều 49 Luật Công chứng năm 2024, nếu người yêu cầu công chứng không đọc được, không nghe được, không ký được và cũng không thể điểm chỉ, thì việc công chứng bắt buộc phải có người làm chứng.
Người làm chứng phải là người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không có quyền, lợi ích hay nghĩa vụ liên quan đến nội dung công chứng và phải trực tiếp chứng kiến toàn bộ quá trình công chứng. Trường hợp người yêu cầu công chứng không mời được người làm chứng, công chứng viên có thể chỉ định; nếu không thể chỉ định được thì công chứng viên phải từ chối thực hiện công chứng.
Đối với di chúc, Luật Công chứng năm 2024 cũng nhấn mạnh nguyên tắc người lập di chúc không được ủy quyền cho người khác mà phải tự mình ký hoặc ký và điểm chỉ vào bản di chúc. Chỉ khi không thể ký và điểm chỉ được thì mới thực hiện việc lập di chúc có người làm chứng theo đúng quy định.
Kết luận
Từ các quy định pháp luật nêu trên, có thể khẳng định rằng người cao tuổi, người bệnh, người hạn chế khả năng đi lại hoàn toàn có thể yêu cầu công chứng tại nhà, trong đó có công chứng di chúc. Tuy nhiên, việc công chứng chỉ được thực hiện khi bảo đảm đầy đủ các điều kiện về năng lực hành vi dân sự, sự minh mẫn, tự nguyện của người lập di chúc và tuân thủ nghiêm ngặt trình tự, thủ tục theo Luật Công chứng.
Việc lựa chọn tổ chức hành nghề công chứng uy tín, công chứng viên có kinh nghiệm sẽ giúp quá trình công chứng tại nhà được thực hiện đúng pháp luật, hạn chế rủi ro tranh chấp và bảo vệ tối đa quyền, lợi ích hợp pháp của người lập di chúc cũng như các bên liên quan.
