Luật Công chứng 2024 chính thức có hiệu lực từ đầu tháng 7/2025 đã bổ sung và làm rõ nhiều quy định quan trọng liên quan đến hoạt động công chứng. Một trong những nội dung được người dân và tổ chức đặc biệt quan tâm là các trường hợp công chứng viên được quyền từ chối công chứng. Việc từ chối này không mang tính tùy tiện mà nhằm bảo đảm tính hợp pháp, an toàn pháp lý cho giao dịch cũng như quyền, lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.
Các trường hợp công chứng viên được quyền từ chối công chứng từ tháng 7/2025
Trước hết, công chứng viên có quyền từ chối công chứng khi giao dịch hoặc hợp đồng được yêu cầu công chứng vi phạm pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội theo quy định của Luật Công chứng 2024; (điểm đ khoản 2 Điều 18 Luật Công chứng 2024). Đây là nguyên tắc xuyên suốt trong hoạt động công chứng, nhằm ngăn ngừa việc hợp thức hóa các giao dịch trái pháp luật, tiềm ẩn rủi ro tranh chấp hoặc xâm phạm lợi ích công cộng.
Bên cạnh đó, trong quá trình tiếp nhận và xem xét hồ sơ, nếu công chứng viên có căn cứ cho rằng hồ sơ công chứng có nội dung chưa rõ ràng, người tham gia giao dịch có dấu hiệu bị đe dọa, cưỡng ép, bị lừa dối hoặc có nghi ngờ về năng lực hành vi dân sự, công chứng viên sẽ yêu cầu người yêu cầu công chứng làm rõ. Trường hợp cần thiết, công chứng viên có thể tiến hành xác minh hoặc đề nghị giám định theo quy định. Nếu người yêu cầu công chứng không hợp tác làm rõ, từ chối xác minh hoặc kết quả xác minh, giám định vẫn không đủ căn cứ làm rõ nội dung giao dịch thì công chứng viên được quyền từ chối công chứng. (khoản 4 Điều 42 Luật Công chứng 2024)
Đối với các giao dịch do người yêu cầu công chứng tự soạn thảo, công chứng viên có trách nhiệm kiểm tra dự thảo hợp đồng, giao dịch. Trường hợp phát hiện trong dự thảo có điều khoản vi phạm pháp luật, trái đạo đức xã hội hoặc đối tượng giao dịch không phù hợp với quy định pháp luật, công chứng viên sẽ yêu cầu sửa đổi, bổ sung. Nếu người yêu cầu công chứng không thực hiện việc chỉnh sửa theo hướng dẫn thì công chứng viên có quyền từ chối công chứng nhằm tránh phát sinh rủi ro pháp lý về sau. (khoản 5 Điều 42 Luật Công chứng 2024).
Luật Công chứng 2024 cũng quy định rõ về trường hợp cần có người làm chứng khi công chứng. Nếu người yêu cầu công chứng không thể đọc, nghe, ký hoặc điểm chỉ và thuộc trường hợp bắt buộc phải có người làm chứng theo quy định pháp luật, nhưng không mời được người làm chứng và công chứng viên cũng không thể chỉ định được người làm chứng phù hợp, thì việc công chứng sẽ bị từ chối. (khoản 2 Điều 49 Luật Công chứng 2024)
Riêng đối với công chứng di chúc, công chứng viên có trách nhiệm đặc biệt trong việc bảo đảm ý chí tự nguyện và năng lực hành vi của người lập di chúc. Nếu nhận thấy người lập di chúc có dấu hiệu mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự, gặp khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, hoặc có căn cứ cho rằng việc lập di chúc bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép, công chứng viên sẽ yêu cầu làm rõ. Trường hợp không thể làm rõ được những nghi vấn này, công chứng viên bắt buộc phải từ chối công chứng di chúc. (khoản 2 Điều 58 Luật Công chứng 2024)
Quyền và nghĩa vụ của công chứng viên theo Luật Công chứng 2024
Song song với quyền từ chối công chứng trong các trường hợp nêu trên, Luật Công chứng 2024 cũng quy định đầy đủ về quyền và nghĩa vụ của công chứng viên nhằm bảo đảm hoạt động công chứng được thực hiện đúng pháp luật và chuẩn mực nghề nghiệp.
Công chứng viên được bảo đảm quyền hành nghề công chứng, được lựa chọn hình thức hành nghề phù hợp như thành lập hoặc tham gia thành lập Văn phòng công chứng, làm việc theo hợp đồng tại tổ chức hành nghề công chứng. Trong phạm vi pháp luật cho phép, công chứng viên được thực hiện công chứng các giao dịch, chứng thực bản sao, chữ ký, chữ ký người dịch và có quyền yêu cầu cá nhân, cơ quan, tổ chức liên quan cung cấp thông tin, tài liệu cần thiết phục vụ hoạt động công chứng.
Ở chiều ngược lại, công chứng viên có nghĩa vụ tuân thủ nghiêm các nguyên tắc hành nghề, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người yêu cầu công chứng, hướng dẫn đầy đủ thủ tục và giải thích rõ hậu quả pháp lý của việc công chứng. Đặc biệt, công chứng viên phải từ chối công chứng khi giao dịch vi phạm pháp luật hoặc thuộc các trường hợp luật định, đồng thời giải thích rõ lý do từ chối để người yêu cầu công chứng hiểu và phối hợp thực hiện đúng quy định.
Ngoài ra, công chứng viên còn có trách nhiệm giữ bí mật nội dung công chứng, tham gia bồi dưỡng nghiệp vụ hằng năm, gia nhập và duy trì tư cách hội viên Hội công chứng viên địa phương, cũng như chịu trách nhiệm trước pháp luật đối với văn bản công chứng và hoạt động của Văn phòng công chứng mà mình tham gia quản lý, điều hành.
Kết luận
Việc Luật Công chứng 2024 quy định cụ thể các trường hợp công chứng viên được phép từ chối công chứng không chỉ nhằm bảo vệ uy tín nghề nghiệp của công chứng viên mà còn góp phần bảo đảm an toàn pháp lý cho các giao dịch dân sự, kinh tế. Người dân, doanh nghiệp khi có nhu cầu công chứng nên chủ động chuẩn bị hồ sơ đầy đủ, trung thực và tuân thủ hướng dẫn của công chứng viên để quá trình công chứng được thực hiện nhanh chóng, đúng quy định pháp luật.
